Eskorten berreskurapena
Ondare Kultur Taldeak aurkitu zituen bi eskortak, eta Iturraskarriren lan bikainari esker, ingurua garbitu eta egokitu zuten.
Fermin Leizaola Calvo etnografo ospetsuak Maldapako eskorta bisitatu zuen garaian, honela deskribatu zuen, “hau eskorta bat da, dolina baten sakonean kokatua, eta gainean goroldioz estalitako harrizko zirkulua duena. Argamasarik gabeko harri lehorrez eraiki zuten. Hormak oso ongi ikusten dira, baina bitxia da horrelako eraikuntza berezi batek oroimen historikoan lekurik ez izatea. Arditegi bat da, baina gau sarea edo gau eskorta ere izan zitekeen. Zer esan nahi du horrek? Gauez ganadua otsoengandik babesteko arditegia zela”.
Aralar mendilerroan dauden gau sare horietako askoren barnealdean, lizar-zuhaitzak egoten ziren. Izan ere, lizarrak bi gauza eskaintzen ditu: batetik, itzala, eta bestetik, bero handiko eta tenperatura altuko egunetan, aziendak gustuko duen abaro lekua bihurtzen da. Beraz, babesteko bertan sartu ohi zituzten. “Izan ere, orain ez dira erabiltzen, Aralarren jada ez delako otsorik existitzen. Baina horrek ez du esan nahi otsoa etorriko ez denik, Euskal Herriko hegoaldean bizi baita” Gehitu zuen Leizaolak.
Ondare Kultur Taldeko Juanjo Zubieta Zubeldiaren hitzetan, “harrigarria da horrelako eraikuntza berezi eta sendoak herri oroimenetik guztiz ia desagertzea. Garai batean ezinbestekoak izan arren, gaur egungo artzain zaharrek ez dute ia horri buruzko aipamenik egin”.
Eskorten funtzioa eta erabilera
Eskorten artean hiru mota bereizten ziren: egun-eskortak artaldea egunez babesteko erabiltzen ziren, jeizteko-eskortak bertan ardiak jetzi eta esnea biltzeko, eta gau-eskortak, aipatu bezala, otsoen aurkako babeslekuak ziren.
Iturraskarriko langileek Astitz eta Oderizko eskorta zaharren gaineko sasiak garbitzean, bertako zuhaitz batzuk mantendu zituzten (gorostiak, lizarrak, haritz amerikarrak…). “Horrek erakusten du eskorta hauek aspaldikoak direla eta eremua nahiko garbi mantentzen zutela” adierazi du Zubietak. “Gainera, beste eskorten ezaugarri bereizgarrietako bat sarobea (artzainen etxola) izaten zen, baina Astitz eta Oderizko eskorten inguruan ez da horrelakorik ageri. Horrek, kokapenarekin batera, indartu egiten du aurkikuntza hau gau-eskortatzat baieztatzen duen hipotesia” jarraitu du.
Iragana eta oraina
Iraganean, artaldeak gaur egungoak baino txikiagoak ziren, artzai bakitzak 60–80 ardi izaten zituen. Eguneroko lana bi jeizketa xume egitean oinarritzen zen, eta ardi bakoitzak 750–800 zentilitro esne besterik ez zuen ematen. Gaur eguneko hautaketa genetikoarekin alderatuta, emankortasun oso apala zen. Horrez gain, baserrietako familien seme edo alaba bakarren bat ezkondu gabe geratzen bazen, askotan hark hartzen zuen baserriko lanetan laguntzeko ardura.
Gaur egun, ordea, eskorta hauek ez dira erabiltzen. Aralar mendilerroan jada ez da otsorik existitzen, baina horrek ez du esan nahi otsoa itzuliko ez denik, Euskal Herriko hegoaldean bizi baita.
Eskortei buruzko xehetasun gehiago jakin nahi badituzu, ikusi hurrengo bideoa:
- Fermin Leizaola Calvoren azalpena: YouTube – Ondareko bideoa
Fermin Leizaola Calvo, beti gogoan
Duela hilabete inguru, Fermin Leizaola Calvo etnografo handia zendu zen. Haren lanari esker hobeto ezagutzen dugu gure ondare kulturala, eta haren ikerketak eta ekarpenak ezinbestekoa izan dira gaur egungo balioak ulertzeko.
Ondare Kultur Taldeak, dolumin zintzoak helarazi nahi dizkie bere senide eta gertukoei, errespetu eta miresmen osoz.
Fermin Leizaola Calvo. Argazkia: Aranzadi Zientzia Elkartea.